Treći Beograd

Selman TrtovacSelman TrtovacTREĆI BEOGRAD KAO FIZIČKI PROSTOR UMETNOSTI

U objašnjenju Trećeg Beograda kao mikroutopijskog prostora umetnosti, potrebno je, najpre, navesti šta sve Treći Beograd predstavlja:
• Treći Beograd je umetnički rad!
• Treći Beograd je svojevrsna umetnička zadruga, umetnika udruženih po modelu poljoprivredne zadruge. U pitanju je svojevrsni oblik samoorganizacije vizuelnih umetnika.
• Treći Beograd je jedno novo umetničko mesto, zgrada, galerija, rezidencijalni prostor za umetnike, studio...
• Treći Beograd je mikroutopija.

• Treći Beograd nije puka nužnost već je događaj, radikalni preokret u odnosu na stanje objektivne nužnosti. Reč je o pokušaju praktične implementacije filozofske kritike skepticizma postmoderne.

• Treći Beograd je konceptualni okvir za razumevanje strategija politizacije savremene umetnosti.
• Treći Beograd ne pokušava da barata idejom globalnog političkog projekta, već deluje unutar polja mikropolitke.
• Treći Beograd je implementacija umetničke strategije grupe umetnika.
• Treći Beograd je oblik politički angažovane umetnosti koja umetnicima daje novi smisao umetničkog postojanja u promenjenim društvenim okolnostima.
• Treći Beograd je ispoljavanje socijalne odgovornosti.
• Treći Beograd je primer ispoljavanja umetničke etike (Ne živeti samo za sebe, i ne rukovoditi se samo svojim sebičnim interesima).

GrađenjeGrađenjeTreći Beograd je misaoni i fizički prostor, umetnička zadruga i praktična implementacija određene strategije ponašanja grupe savremenih umetnika iz Beograda. Ona se mentalno nadovezuje na tezu Alana Badjua o događaju kao definicije autonomnog utopijskog prostora, odnosno kao prakse umrežavanja savremenosti. Naziv Treći Beograd je preuzet iz urbanističke terminologije. Prvi Beograd je staro gradsko jezgro, drugi Beograd je Novi Beograd, a treći Beograd je deo grada na levoj obali Dunava. Fizički prostor Trećeg Beograda sastoji se od galerije kao centralne prostorije, kluba, biblioteke i rezidencijalnih prostorija u kojima će se održavati predavanja i radionice. Dvorište Trećeg Beograda je, takođe, zamišljeno kao otvorena pozornica za odvijanje različitih umetničkih dešavanja.

Treći Beograd je nastao kao posledica želje grupe umetnika da reaguju na mnogobrojne probleme u umetnosti i društvu. Usled potrebe za stvaranjem jedne nove mirkoutopije, novog, izmeštenog i paralelnog sveta unutar mikropolitčkog konteksta, umetničkog "toplog mesta", sa namerom da se umreži sa sličnim umetničkim inicijativama. Na taj način postoji šansa da se prevaziđu problemi fragmentacije, proizvoljnosti, manipulacije, instrumentalizacije same umetnosti od strane politčkih elita a u cilju njihovog samoodržanja. Za umetnike trećeg Beograda se postavilo pitanje šta jedan umetnik može, odnosno šta bi morao da radi! Šta umetnik pojedinac radi za druge? Ovde dolazimo do razloga za grupisanje, umrežavanje, stvaranje novih struktura na umetničkoj sceni, jednog novog ili drugačijeg mentalnog prostora u umetnosti, odnosno u kulturi uopšte. Taj deo razmišljanja o umetničkoj strategiji se odnosi na pitanje kako da umetnik osvaji jedan novi prostor, gde se taj prostor nalazi i koje su perspektive tog prostora! Tu dolazimo do pitanja moguće utopije koje je jedno egzistencijalno pitanje.

Naziv Treći Beograd preuzet je iz urbanističke terminologije koja u podeli teritorije Beograda tako naziva levu ili banatsku obalu Dunava. Slobodna umetnička zadruga Treći Beograd je inicijativa grupe umetnika: Milorada Mladenovića, Anice Vučetić, Olivere Parlić, Radoša Antonijevića, Marka Markovića, Sanje Latinović, Marine Marković, Ranka Đankovića, Selmana Trtovca, Milene Milosavljević i Veljka Pavlovića.

Treći Beograd je zamišljen kao živo, dinamično i energetsko središte ne samo domaćih, već i umetnika iz regiona i sveta, koji bi u njemu mogli da izlažu, održavaju radionice i plasiraju druge vidove edukativnih sadržaja, naročito one koje se tiču promocije radova savremene umetnosti na lokalnoj, regionalnoj i globalnoj umetničkoj sceni.

Takve prakse su već duže vreme svojstvene evropskom umetničkom prostoru. Mladi umetnici se, nakon umetničkih studija, a i kasnije, često grupišu ne bi li efikasnije zauzeli određeni prostor za svoje umetničke pozicije stvarajući tako mikroutopijske prostore.

Nakon raspada starih struktura u kulturi, na ovim prostorima u poslednje vreme zapaža se jedan novi trend grupisanja i organizovanja umetnika i ljubitelja umetosti u nove strukture. Primer je takozvana Dunavska ruta, skup od pet novih umetničkih prostora na obali Dunava: Muzej Macura u Starim Banovcima, ZMUC (Zemunski mali umetnički centar), Treći Beograd u Krnjači, ITS-Z1 u Ritopeku i Livnica Kuzman u Jugovu kod Smedereva. Osim Dunavske rute odavno funkcionišu inicijative kao što su Remont i DezOrg u Beogradu, Art Klinika u Novom Sadu itd.

TREĆI BEOGRAD KAO MENTALNI PROSTOR UMETNOSTI

TrecebeogradjaniTrecebeogradjaniNamera umetnika danas, koji se grupišu po afnitetima i po fascinaciji, ne može generalno uzev biti to da izmisli neki „izam" ili neku estetsku utopiju i da je, zatim, projektuje u doglednu ili nedoglednu budućnost. Utopija je moguća samo i samo kao sada utopija ili je, u protivnom, ni nema. Umetnici grupisani oko Trećeg Beograda žele samo da naglase i potvrde utopijski status koji savremena umetnost ima, mada suviše često ne zna da ga ima i u vezi s tim gaji razno-razne iluzije. Namera je, dakle, da se utopija nastani u sebi samoj, mada je to strogo uzev – nemoguće. Zato je projekt Treći Beograd, u isti mah, dodirivanje nemogućeg, ispitivanje granica i, prema tome, odgovornost pred nemogućim i graničnim. Taj projekt je jedno dragoceno iskustvo, jer on, u našim uslovima, deli ključne probleme i sudbinu savremene umetnosti. To je sudbina tegobnog postojanja u jednom svetu u kojem estetizacija etabliranog sistema vrednosti i moći postaje hegemoni ideološki nalog, dakle, u svetu u kojem je savremena umetnost ipak moguća, ali moguća kao upravo nemoguća, kao utopijska! Milorad Belančić

Kolektivni rucakKolektivni rucakTreći Beograd ne predstavlja puki fizički prostor, zgradu, niti samo još jedan tip umetničkog udruživanja iz određenog praktičnog razloga, već Treći Beograd predstavlja i pokušaj stvaranja mentalnog prostora u skladu sa već pomenutim pojmom utopije, odnosno socijalne diferencijacije. To stremljenje ima svoje faze, razvoj i materijalizovane umetničke tragove. U pitanju su kolektivni radovi, proizvodi procesa zajedničkog vizuelnog mišljenja.Taj proces zajedničkog mišljenja predstavlja i najvažnije dostignuće zajedničke strategije grupe umetnika.

Prvi u nizu zajedničkih radova pod naslovom Kolektivni san je nastao u februaru 2011. godine.

Kolektivni san Kolektivni san Poznato je da pojedina plemena u Australiji, Mikroneziji i Polineziji praktikuju rituale zajedničkog sna. U antropologiji su te prakse poznate pod pojmom lucidni san. Celo pleme spava u određenoj formaciji "spojenih glava".Nakon buđenja svi učesnici sna slikaju scenu zajedničkog sna. U tim plemenima nisu zabeležene duševne bolesti, niti slučajevi teških krivičnih dela. Umetnici Trećeg Beograda su preuzeli taj model zajedničkog sna, odnosno samo neke elemente te prakse i ugradili ih u zajednički performance. U pitanju su estetski elementi, formacija sanjanja i simboli koji iz toga proizilaze.Posledica tog perfomansa je video rad, serija fotografija i zajednička slika koja je nastala nakon buđenja.

Sledeći rad, posmatrano hronološki, je rad pod naslovom Toplo mesto. Izveden je poslednjeg dana zime 20. marta 2011. Instalacija se sastojala od šest Smederevaca, peći na drva, spojenih sistemom čunkova. Namera je bila da se tim radom Treći Beograd označi kao toplo mesto. Mi smo jednostavno založili peći, dobro ugrejali galeriju i pozvali ljude da se ogreju. Sem tog, simboličkog i konceptualnog aspekta rada, bitni elementi su naravno bili i osnovni likovni elementi kojima smo posvetili veliku pažnju: kompozicija, ritam, linija, površina, kontrasti, volumen, forma itd. Izbor peći nije bio slučajan. Dva naša člana su Smederevci, "Smederevac" je tipično grejno telo u Srbiji i dizajn peći je vezan za estetiku Bauhausa, što je univerzalni element u semantičkom smislu.

Kolektivni san Kolektivni san U razvoju zajedničkog mišljenja umetnika Trećeg Beograda bitan događaj je bilo gostovanje ruske umetničke grupe Kolektivne akcije u septembru 2011. godine. Njihovo prisustvo za nas je predstavljalo mogućnost učenja i preispitavanja naše umetničke strategije. Posledica njihovog "dejstvovanja" je bio naš umetnički odgovor u formi hepeninga "Kolektivni san 2". Kolektivne akcije se, dakle, susreću sa Umetničkom zadrugom Treći Beograd pri čemu se stvara polje tenzije unutar uzajamnog odnosa akcije i refleksije, blizine i udaljenosti, identifikacije i otuđenja, što je u direktnoj vezi sa estetsko-filozofskim pojmovnikom Kolektivnih akcija.

Grupa Kolektivne akcije, predstavnici Rusije na Bienalu u Veneciji 2011, osnovana je još 1976. godine u Moskvi, a od samog početka oni organizuju praksu "putovanja izvan grada", odnosno zajednički odlazak grupe umetnika i učesnika iz metropole u "nezaposednuti" prostor prirode koji otvara mogućnost implementacije alternativnih oblika estetskog doživljaja i kolektivne akcije. Najčešće destinacije grupe Kolektivne akcije bila su snežna i šumovita polja na periferiji grada. U takvim prostorima, oni su delovali tekstom, crtežom i postavljanjem predmeta, tematizujući percepciju i susret posmatrača sa slučajnim tragovima prisustva drugih. Uglavnom je to bilo snegom prekriveno i drvećem ograničeno polje (na periferiji, u parku, u šumi), što predstavlja pozornicu za minimalnu akciju koja tematizuje obrazce percepcije i kategorije ispod konvencionalnog jezičkog i slikovnog sveta: prisustvo / odsustvo, blizina / daljina , zvuk / tišina, ritmičke sekvence, pauza... Belo polje, koje se - kako u tradiciji suprematizama Kazimira Maleviča, "osvetljavanja" Martina Hajdegera, tako i u budističkoj Šunjati koncepciji, razume kao demonstraciono polje za aktere, kao prostor percepcije i kao polje refleksije za učesnike. Kod putovanja se, u stvari, radi o eksperimentima, koji služe za istraživanje naše sopstvene svesti i o introrspekciji u stanju očekivanja događaja. Boravak članova grupe Kolektivne akcije u Trećem Beogradu, kao galeriji koja se nalazi u "nezaposednutom" prostoru banatskog dela dunavske obale, stvara takođe atmosferu za niz mogućih značenja.Kolektivni sanKolektivni san Između praznog centra i granice percepcije se u estetskom eksperimentu Kolektivnih akcija pojavljuje čitav niz drugih polja, zona i traka, koji se prepliću: stvarni događaj se ne odvija samo na empirijskom polju, već i u svesti učesnika. Uvođenje minimalnih elemenata akcije se fokusira na proširenje očekivanja, koja se u toku odvijanja akcija, u stvari, prazne od bilo kakvog konkretnog sadržaja. Kroz razne trikove i manevre - kao što su "skretanje pogleda" ili "očekivanje bez ispunjenja" - kroz princip "praznih akcija", anuliraju se navodni ciljevi i sadržaji akcije i tako uvek nanovo bivaju razočarani oni učesnici koji su naviknuti da očekuju iluzionistički spekatkl. To se, takođe, očitava u programskoj seriji akcija sa geslima Kolektivnih akcija. Grupa je 1977. godine u prirodi okačila transparent na kome je bilo geslo: "Ja se ne žalim ni na šta i sve mi se sviđa, uprkos činjenici da nikada nisam bio ovde i ništa ne znam o ovom mestu". Godinu dana kasnije sledilo je sledeće geslo: "Čudno je što sam sebe lagao, da nikada nisam bio ovde i da ništa ne znam o ovoj mestu, jer je u stvari ovde kao i svuda, samo što se ovde jasnije oseća i dublje ne razume". Natpisi na transparentima sa sopstvenim poetskim tekstovima u vidu zen budističkih koan izreka predstavlja suočavanje sa strategijama estetizacije ideološke kulture, koja je usmerena na varku univerzalne harmonije, u kojima se istina i laž, činjenica i fikcija ne mogu razlikovati. Kolektivne akcije se ne iscrpljuju u doživljaju situacije na terenu, a tajanstvenost akcija podstiče mnoštvo komentara na radove. Tekstovi se u radovima prvo javljaju kao uputstva, pravila i planirane strukture koje kasnije, kroz dokumentaciju, dovode do nastajanja pojmovnih prostora. Putovanje kroz pojmovne prostore je jednako važno kao i putovanje u fizičkom prostoru. U vidno polje tako dolazi granica između jezika i vanjezičke realnosti, između teksta i ne-teksta i između situacionog "iskustva" - gesta, što je istovetno impulsu beskrajne interpretativne spirale u kojoj se situacija i dokumentacija međusobno nadovezuju. Kod Kolektivnih akcija se u realne akcije prvo uvode tekstualne paradigme (uputstva, pravila, planirane strukture), što kroz dokumentaciju sa druge strane dovodi do nastajanja tekstualnih i pojmovnih prostora, koji su kasnije povod za nove akcije.

Reakcija umetnika Trećeg Beograda na "dejstvovanje" Kolektivnih akcija je imala tri elementa. Prvi element je bio hepening "Kolektivni san 2" koji se sastojao u tome da se pozove još učesnika i da se unutar galerije u kontekstu izložbe i projekcija video radova "odsanja" još jedan san. Formacija sna je bila proizvoljna jer smo želeli da odustanemo od estetske kontrole toka samog rada. Drugi element rada je uvođenje posmatrača, snimatelja procesa sanjanja. Posmatrač je morao biti umetnik koji dobro razume kontekst u kome posmatra i koji bi morao da, sa tim u vezi, razvije strategiju posmatranja, snimanja. Treći element je umetnički ugovor, u pitanju je tekst koji formalno ima karakter pravnog akta ali suština nema veze sa pravom, već je u pitanju tekst koji utvrđuje filozofsko-estetske odnose između aktera ovog umetničkog događanja.

ZAKLJUČAK

Veliki san ČačakVeliki san ČačakUkratko se može reći da umetnik koji želi da se bavi vizuelnom umetnošću, koji želi da razvija određene likovne forme, pored urođenih predispozicija koje se podrazumevaju i koje, same po sebi, više nisu dovoljne, mora biti svestan kompleksnosti odnosa i sveta u kome živi. Mora biti svestan značenja i mesta umetnika u društvu u aktuelnom vremenu. Usled kompleksnih društvenih i političkih procesa, globalno i lokalno, to nimalo nije lako. Estetske mogućnosti likovnog jezika su skoro neograničene, postoji mnoštvo različitih gledanja na umetnost, istoriju umetnosti, filozofiju umetnosti pa je spoznaja istine kroz vizuelnu umetnost teža nego ikad pre.

Umetniku se nameće potreba da planira i razvija dve paralelne strategije umetničkog delovanja: strategiju mišljenja ili unutrašnju strategiju i strategiju ponašanja ili spoljašnju strategiju. Obe strategije su vrlo kompleksni zadaci koji se u slučaju promene okolnosti moraju brzo menjati, usklađivati, za koje ne postoji recept ili neki matematički algoritam. Strategije su uslovljene kako karakterom i sklonostima svakog umetnika ponaosob tako i spoljašnjim okolnostima.Mogućnost zablude i pogrešne procene su veoma velike.Umetnik se sve vreme kreće, u prenosnom smislu reči, po ivici provalije. Sve što umetnik gradi je vezano za mukotrpan proces koji zahteva ogoromnu energiju i vreme, ne postoji garancija da će umetnik naći to za čime traga. Rad i energija koju umetnik ulaže na putu umetnosti se mogu lako ispostaviti kao uzaludni i besmisleni.

U uvodnom tekstu sam već pomenuo paradoks određene strateške misaone konstrukcije i nemogućnost da se govori o receptima u umetnosti jer u umetnosti ne postoji ništa opipljivo, jasno, egzaktno...

Selman Trtovac