Radovi sa vezom Mire Brtke

Kada se uđe u Galeriju fondacije Brtka / Kresoja u Novom Sadu na izložbu Mira Brtka –radovi sa vezom, prvi utisak je da je reč o izložbi psihodelične umetnosti koja poslednjih godina ponovo privlači pažnju u njujorškim galerijama. Teško je na prvi pogled pretpostaviti, pa i uočiti, da se tu radi o vezenim slikama velikog formata. Da se tu, štaviše, radi o jednom kolektivnom umetničkom delu nastalom na osnovu dugogodišnje saradnje Mire Brtke, umetnice koja je završila filmsku režiju u Beogradu i Akademiju za umetnost u Rimu, i njenih sugrađanki iz Stare Pazove.

A istina je upravo to - da su to vezeni radovi izvedeni kao rezultat jednog nesvakidašnjeg umetničkog eksperimenta u kome umetnica daje nacrt, apstraktan crtež, a izradu prepušta veziljama i njihovom osećanju za materijal i boju. Vezilje u rad na vezu unose svaki put drugačiji koloristički senzibilitet formiran na sprezi vizuelnih podsticaja kako iz sopstvenog iskustva, tako i iz tradicije slovenskih naroda ili na tradiciji Slovakinja koje već generacijama žive u Srbiji.

Takva saradnja može se označiti kao neka vrsta alternative ili alternativnog ponašanja u odnosu na oficijelnu umetnost. To, naravno, nije alternativa slična onoj iz 60-ih i 70-ih godina koja se borila protiv okoštalog načina mišljenja i života ograničenog konvencijama koje sputavaju svaki oblik spontanosti. To je alternativa primerena današnjem vremenu civilizacije slike ili vremenu u kojem je tehnologija proizvodnje i distribucije slika poprimila takve razmere da je svet postao premrežen uređajima koji oko zemaljske kugle stvaraju neku vrstu elektrosfere ispunjene milijardama najrazličitijih slika. Te elektronske slike iz sekunde u sekundu neprestano teku u svim pravcima, pulsiraju i poniru, omogućavajući vizuelnu komunikaciju i razmenu informacija među ljudima udaljenim hiljadama kilometara. U tom kontekstu umetnica Mira Brtka usporava vremenski tok tako što se vraća prastaroj tehnici veza i vezenju kao povezivanju kroz zajednički rad.

Vez je, inače, postojao u svim istrojskim periodima u gotovo svim delovima sveta pa su primitivni oblici veza, koštane i zlatne igle, nađeni u grobovima još iz vremena neolita. Na dalekom Istoku vrlo rano je bio cenjena umetnost kojom su se podjednako bavili i žene i muškarci svih klasa ali do posebnog procvata došlo je i na Istoku i na Zapadu u periodu između 11. i 14. veka. Na prostoru današnjih slovenskih zemalja umetnički vez je na kraju srednjeg i početkom novog veka po stilu i načinu izrade bio najsličniji onom koji je nastajao u Vizantiji. Primenjivan je na liturgijskim predmetima i odeći velikodostojnika, a u zavisnosti od namene činile su ga scene čija je ikonografija bila u tesnoj vezi sa aktuelnim slikarstvom živopisa i ikonopisa.

Narodni vez je takođe služio za ukrašavanje odevnih predmeta i kućnog mobilijara i, pored tkanja, bio je najznačajniji način umetničkog izražavanja u tekstilu. Stariji narodni vez baštinio je geometrijsku strukturu povezanu sa vizantijskom tradicijom, a mlađi figuralnu ornamentaciju i stilizovane vegetabilne motive do kojih je došlo pod stilskim uticajima srednjeevropskog baroka. Iako narodni vez i danas služi za ukrašavanje odevnih predmeta i enterijera, dugo je izgledalo da u izmenjenim društvenim i ekonomskim uslovima tehnikom vezenja nije moguće stvoriti nove oblike ili bar ne oblike visokih formalnih i simboličkih vrednosti. Smatralo se da vez više ne može da postoji kao umetnička disciplina.

Mira BrtkaMira BrtkaUpravo ova izložba pokazuje da to nije tačno.

Da bi opstao kao visoka umetnost vez se u radovima Mire Brtke izvodi iz anonimnosti kućnog rada i preobražava u jedinstveno umetničko delo i intezivno vizuelno iskustvo. U saradnji iz koje nastaje povezuju se školovan ukus umetnice i spontani ukus vezilja, visoka i narodna umetnost, istorija umetnosti i posmodernistička potraga za precima i, što je možda najvažnije, uspostavlja se nova ravnoteža između umetnosti i neposrednog okruženja. Zato se ta saradnja može razumeti i kao odgovor na tehnološko okruženje i način života koji otuđuju ili kao odbijanje konvencija koje komercijalizuju umetnost. Njen rezultat je ekstaza apstraktnih motiva žarkih boja čijoj je eksploziji svaka od vezilja doprinela je svojim ukusom, temperamentom, posvećenošću. Veliki formati kojima su predstavljeni ti imaginativni, koloristički sklopovi čiji intezitet i neverovatna sazvučja prkose rafinmanu i svedenosti intimističkog doživljaja sveta, u potpunosti apsorbuju pogled posmatrača i oblikuju gotovo virtuelan ambijent. Upravo veliki formati, 2 ili 2,5x 1 metar, vezene radove Mire Brtke, nastale kao moćno delo kolektivne imaginacije, preobražavaju u neku vrstu ambijentalne umetnosti koja sugeriše hedonističko raspoloženje i povišeno stanje svesti.

Olivera Janković, Novi Sad, 17. januar 2013.